Nguyên Hưng

Lê Long Khánh

 

Tôi rất thích mục Đối Thoại trên Tiền Vệ. Từ ngày có mục Đối Thoại, tôi vào Tiền Vệ thường xuyên hơn. Và lần nào cũng đọc các bài Đối Thoại trước. Không phải bài nào tôi thích hay ý kiến nào tôi cũng đồng ý nhưng nói chung tôi thích cái không khí của Đối Thoại. Theo tôi, đối thoại là điều cần cổ vũ và cũng cần được nuôi dưỡng nhất để xây dựng một xã hội dân sự văn minh hiện nay.

 

Ở Việt Nam hiện nay, điều chúng ta thiếu nhất có lẽ cũng là tính đối thoại.

 

Thay thế cho tinh thần đối thoại là thói quen buôn dưa lê và tám chuyện.

 

Cả hai đều chỉ việc ngồi lê đôi mách, nói những chuyện vô ích vô bổ, phần nhiều thuộc về đời riêng của người khác. Không biết xuất hiện từ bao giờ nhưng rõ ràng là từ mấy năm nay cả hai từ ấy đã trở thành rất thông dụng trong nước. Chỉ cần lướt trên Google, chúng ta dễ dàng bắt gặp những bài báo có nhan đề, đại khái, “những bà vợ mắc bệnh buôn dưa lê”, “buôn dưa lê ở công sở”, “Tại sao chị em thích buôn dưa lê?”, “Vợ tám chuyện phòng the khiến chồng bị bất lực”, “Tám chuyện tình yêu”, v.v... Từ các hiện tượng ngồi lê đôi mách như vậy, nhiều bài báo đã đề cập đến “văn hoá tám” ở các công sở Việt Nam hiện nay: khi giám đốc hay trưởng phòng vừa mới quay lưng đi ra khỏi phòng, các nhân viên, thay vì làm việc, lại nhao nhao lên nói chuyện. Toàn những chuyện hóng hớt về người này người nọ. Không có chuyện nào bảo đảm chính xác. Nhưng chuyện nào cũng ly kỳ hấp dẫn. Chẳng hạn, ông này mới có vợ bé; bà nọ vừa cắm sừng chồng, v.v... và v.v...

 

Đặc điểm nổi bật nhất của văn hoá buôn dưa lê hay tám chuyện là sự vắng mặt của tính đối thoại. Người nói và kẻ nghe gần như đồng loã với nhau trong việc loại trừ những kẻ được/bị đề cập. Những người đàn ông bị mang đi buôn dưa lê hay tám chuyện là có bồ nhí có thể sẽ không bao giờ biết được là mình bị lôi ra làm đề tài trong các buổi nói chuyện ấy. Và nếu hắn bị oan, hắn cũng không bao giờ có cơ hội để giải trình, để xác minh cả. Có nghĩa là hắn vĩnh viễn là một nạn nhân: hắn bị dèm pha và hắn bị tước quyền trả lời.

 

Với đặc điểm như thế, văn hoá buôn dưa lê hay văn hoá tám không phải chỉ có ở các công sở, ở các tiệm cà phê hay các quán nhậu. Nó còn xuất hiện ngay cả trên các diễn đàn chính thức và chính thống của nhà nước. Trên các cơ quan ngôn luận của quốc gia, cũng có đầy dẫy những chuyện buôn dưa lê và tám chuyện như vậy. Về nhà văn này hay nhà thơ nọ. Về cuốn sách này hay cuốn sách nó. Toàn là những chuyện nhí nhách. Những giai thoại. Những lời đồn thổi. Và người được/bị đề cập, nếu muốn, cũng không có quyền lên tiếng để thanh minh hay tự bảo vệ mình.

 

Một nền văn hoá đối thoại thì khác hẳn. Nó nhắm đến ý tưởng chứ không phải đời tư; đến lập luận chứ không phải giai thoại. Nó căn cứ trên văn bản, có câu chữ làm chứng, chứ không phải là những lời đồn đãi trong dư luận. Nó cũng chấp nhận, hơn nữa, khuyến khích mọi phản hồi, và cùng với nó, mọi sự tranh biện. Nó không nhằm áp chế hay khống chế ai cả: nó chỉ nhắm đến mục tiêu làm sáng tỏ một vấn đề.

 

Một văn hoá đối thoại như thế rõ ràng có cội rễ sâu xa trong các nền văn minh cổ đại. Đọc lại tập Luận Ngữ mà xem. Ở đó Khổng Tử và các môn đệ hầu như lúc nào cũng đối thoại với nhau. Ở Tây phương, Socrates cả đời đi đối thoại. Phần lớn các tác phẩm của Plato đều xây dựng trên các cuộc đối thoại giữa Socrates và ai đó. Aristotle cũng viết đối thoại (dù hầu hết đã bị thất lạc). Phần lớn các triết gia sau đó cũng sử dụng biện pháp đối thoại để làm sáng tỏ các ý tưởng phức tạp của mình: Xenophon trong cuốn Symposium; Cicero trong De Oratore và De Republica (không kể cuốn Hortensius đã bị thất lạc). V.v...

 

Sau thời cổ đại, hình thức đối thoại vẫn được kế thừa tuy không còn mạnh mẽ như trước, đặc biệt trong suốt thời Trung cổ, khi gần như cả châu Âu bị sự thống trị của nền văn minh Thiên Chúa giáo. Chỉ bắt đầu từ thời Phục Hưng, tinh thần và biện pháp đối thoại mới dần dần được tái sinh; và từ đầu thế kỷ 20, dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại vốn đề cao lý trí và biện luận, nó lại càng nở rộ.

 

Tuy nhiên, trên phạm vi thế giới, không có lúc nào tinh thần và biện pháp đối thoại lại bùng phát rộng rãi và mạnh mẽ như hiện nay. Có nhiều lý do, trong đó ba lý do chính: thứ nhất là ý niệm dân chủ cho phép mọi người có nhu cầu bộc lộ và bảo vệ chủ kiến riêng; thứ hai là trình độ dân trí càng lúc càng cao để mọi người – hay nhiều người – có thể theo dõi và bình luận về rất nhiều khía cạnh khác nhau trong cuộc sống; và cuối cùng, nhưng không chừng là quan trọng nhất: sự phát triển của kỹ thuật internet với những trang web, trang blog... có thể thu hút nhiều độc giả ở nhiều nơi khác nhau trong một thời gian cực kỳ nhanh chóng.

 

Đối thoại trên các trang mạng internet rõ ràng là có nhiều tính chất dân chủ hơn hẳn trên các phương tiện truyền thông đại chúng khác. Ai cũng có thể đọc. Và ai cũng có thể tham gia. Không hiếm người cảm thấy điều đó như là một sự đe doạ: nếu họ sơ suất hay hớ hênh, họ có thể bị “đập” tơi bời bởi vô số người đọc từ khắp nơi. Nhưng đó là luật chơi. Nó bắt người ta phải cẩn thận hơn và phải có ý thức hơn về trách nhiệm phát ngôn của mình.

 

Trong cách nhìn như vậy, tôi cho sự ra đời của trang Đối Thoại trên Tiền Vệ hiện nay là một việc làm đáng mừng. Trên thế giới, gần đây, người ta hay nói đến những cuộc đối thoại giữa các nền văn minh. Trong tinh hình Việt Nam hiện nay, chúng ta chỉ hy vọng có được các cuộc đối thoại giữa các quan điểm và các niềm tin. Kết quả cuối cùng của các cuộc đối thoại ấy không phải là chứng minh ai đúng ai sai mà chỉ nhắm đến việc mở ra nhiều cách nhìn khác nhau, cách tiếp cận và cách đánh giá vấn đề khác nhau.

 

Đối thoại nảy sinh từ tinh thần dân chủ và duy lý. Nó nhắm đến việc củng cố tinh thần dân chủ và duy lý.

 

Tinh thần dân chủ và duy lý không chỉ là động cơ và là mục tiêu mà còn là điều kiện để đối thoại tồn tại: thiếu chúng, người ta không còn đối thoại nữa.

 

Nói cách khác, không phải chỉ có các nhà nước chuyên chế hay ngu dân mới giết chết tinh thần đối thoại. Ngay cả các thứ văn hoá buôn dưa lê và tám chuyện cũng góp phần tàn sát đối thoại.

 

 

http://tienve.org/home/activities/viewThaoLuan.do?action=viewArtwork&artworkId=8340